महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा : प्रतिभा, सङ्घर्ष र सिर्जनाको अद्वितीय महायात्रा

नेपाली साहित्यको आकाशमा अनेकौँ प्रतिभाशाली नक्षत्र उदाए र अस्ताए। तर केही व्यक्तित्व यस्ता हुन्छन्, जसको सिर्जनात्मक प्रकाश समयको सीमाभन्दा धेरै परसम्म फैलिरहन्छ।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा यस्तै एउटा असाधारण प्रतिभा हुन्। उनी केवल कविता लेख्ने कवि थिएनन्, उनी मानव जीवनका संवेदना, प्रकृतिका सौन्दर्य, सामाजिक यथार्थ, मानवीय पीडा र स्वतन्त्र चेतनालाई साहित्यको माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्ने युगद्रष्टा स्रष्टा थिए।

देवकोटाको जीवनलाई सामान्य अर्थमा एउटा साहित्यकारको जीवनीका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। यो प्रतिभा र अभावबीचको सङ्घर्ष, कल्पना र यथार्थबीचको द्वन्द्व, व्यक्तिगत पीडा र सामाजिक संवेदनाबीचको यात्रा हो। उनी नेपाली साहित्यका त्यस्ता विराट व्यक्तित्व हुन्, जसले आफ्नो छोटो जीवनकालमा नेपाली भाषालाई अभिव्यक्तिको नयाँ उचाइ प्रदान गरे।

जन्म र बाल्यकाल : प्रतिभाको प्रारम्भिक उज्यालो

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ कात्तिक २७ गते शुक्रबार काठमाडौँको डिल्लीबजारस्थित धोबीधारामा भएको थियो। उनका पिता तिलमाधव देवकोटा र माता अमरराज्यलक्ष्मी देवकोटा थिए। लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मिएका कारण उनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको मानिन्छ।

बाल्यकालदेखि नै उनी अध्ययनशील, जिज्ञासु र कल्पनाशील स्वभावका थिए। घरमा आर्थिक अभाव भए पनि ज्ञानप्रतिको उनको आकर्षण कहिल्यै कम भएन। संस्कृत साहित्य, धार्मिक ग्रन्थ र पिताको साहित्यिक रुचिले उनको बालमस्तिष्कमा सिर्जनाको बीजारोपण गर्‍यो।

उनका पिता पनि कविता लेख्थे। पिताका रचनाहरू पढ्ने, सार्ने र सुन्ने क्रममा देवकोटाभित्र साहित्यप्रतिको अनुराग बढ्दै गयो। सानै उमेरमा कविता लेख्न थालेका उनले बाल्यकालमै आफ्नो असाधारण प्रतिभाको सङ्केत देखाइसकेका थिए।

शिक्षा र साहित्यिक चेतनाको विकास

देवकोटाले प्रारम्भिक अध्ययन दरबार हाईस्कुलबाट गरे। अध्ययनमा तीक्ष्ण क्षमता भएका उनले कम उमेरमै उच्च कक्षामा पुग्ने अवसर पाए। पछि त्रिचन्द्र कलेजमा विज्ञान विषय अध्ययन गरे। उनले पटना विश्वविद्यालयबाट स्नातक तह तथा कानुनसम्बन्धी अध्ययन पूरा गरे।

उनको अध्ययनको संसार पाठ्यपुस्तकमा मात्र सीमित थिएन। पूर्वीय दर्शन, संस्कृत साहित्य, नेपाली साहित्य तथा पश्चिमी साहित्यका विभिन्न धारासँग उनको गहिरो परिचय थियो। विशेषगरी वर्डस्वर्थ, शेली र अन्य स्वच्छन्दतावादी कविहरूको प्रभाव उनको साहित्यमा देखिन्छ।

उनको प्रतिभा औपचारिक शिक्षाभन्दा धेरै विस्तृत थियो। उनी ज्ञानलाई जीवनसँग जोडेर हेर्थे। प्रकृति, समाज, मानिस, गरिबी, प्रेम, करुणा र मानवीय स्वतन्त्रता उनका सिर्जनाका प्रमुख विषय बने।

सिर्जनाको विराट संसार

देवकोटाको साहित्यिक व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता उनको असाधारण सिर्जनात्मक क्षमता हो। उनी कविता, खण्डकाव्य, महाकाव्य, निबन्ध, नाटक, कथा र समालोचनालगायत साहित्यका अनेकौँ विधामा सक्रिय रहे।

उनको अमर कृति ‘मुनामदन’ नेपाली साहित्यको लोकप्रिय र कालजयी खण्डकाव्य हो। यसले प्रेम, वियोग, त्याग, सामाजिक विभेद र मानवीय समानताको गहिरो सन्देश दिएको छ। जात, धर्म र सामाजिक हैसियतभन्दा मानवता ठूलो हुन्छ भन्ने यसको मूलभाव आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

‘शाकुन्तल’, ‘सुलोचना’, ‘महाराणा प्रताप’, ‘कुञ्जिनी’ ‘भिखारी’, यात्री आदि उनका अन्य चर्चित सिर्जनामध्ये पर्दछन्। ‘पागल’ कवितामा उनले मानिसको सोच, समाजको दृष्टिकोण र प्रतिभाको स्वतन्त्रतामाथि गहिरो प्रश्न उठाएका छन्।

उनको ‘यात्री’ कविताले मानिसलाई कर्मशील, गतिशील र उद्देश्यप्रति प्रतिबद्ध बन्न प्रेरित गर्छ। त्यस्तै, ‘उद्देश्य के लिनु? उडी छुनु चन्द्र एक’ भन्ने अभिव्यक्तिले उनको विशाल सपना, अदम्य आत्मविश्वास र दूरदर्शी चेतनालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

देवकोटाको साहित्यमा प्रकृतिको सौन्दर्य मात्र छैन, प्रकृतिसँग मानिसको आत्मीय सम्बन्ध पनि छ। उनका रचनामा हिमाल, पहाड, नदी, वनजङ्गल, चराचुरुङ्गी र मानवीय अनुभूतिले जीवन्त रूप पाएका छन्।

सङ्घर्षपूर्ण जीवन र मानवीय संवेदना

महाकवि देवकोटाको प्रतिभा जति विशाल थियो, उनको व्यक्तिगत जीवन त्यति नै चुनौतीपूर्ण थियो। आर्थिक अभाव, पारिवारिक जिम्मेवारी, अस्थिर जागिर र स्वास्थ्य समस्याले उनको जीवनलाई पटकपटक कठिन बनायो।

परिवारको दायित्व पूरा गर्न उनले अध्यापन, ट्युसन र विभिन्न बौद्धिक तथा साहित्यिक काम गरे। त्रिचन्द्र कलेजलगायत शैक्षिक संस्थामा प्राध्यापनसमेत गरे। उनी सार्वजनिक जीवनमा पनि सक्रिय रहे।

उनको जीवनको एउटा उल्लेखनीय पक्ष भनेको गरिब, दुःखी र उपेक्षित मानिसप्रतिको गहिरो संवेदना हो। उनी मानिसको बाहिरी आवरणभन्दा भित्री मानवीय मूल्यलाई महत्त्व दिन्थे। यही कारण उनको साहित्यमा सामान्य मानिस, भोक, पीडा, अभाव र सामाजिक असमानताले विशेष स्थान पाएका छन्।

उनको जीवनमा मानसिक तनाव र स्वास्थ्यसम्बन्धी कठिनाइ पनि आए। तर ती चुनौतीले उनको सिर्जनात्मक चेतनालाई पूर्णतः रोक्न सकेनन्। बरु जीवनका अनेकौँ अनुभूतिले उनको साहित्यलाई अझ गहिरो र मानवीय बनाएको देखिन्छ।

सार्वजनिक जीवन र राष्ट्रिय योगदान

देवकोटा साहित्यकार मात्र थिएनन्, उनी राष्ट्रिय बौद्धिक जीवनका सक्रिय सहभागी पनि थिए। प्रजातन्त्र स्थापनापछि उनी सार्वजनिक जिम्मेवारीमा सहभागी भए। शिक्षा तथा स्वायत्त शासनमन्त्रीका रूपमा समेत उनले काम गरे।

उनले शिक्षाको विस्तार, नेपाली भाषाको सम्मान र राष्ट्रिय साहित्यिक चेतनाको विकासमा योगदान पुर्‍याए। नेपाली भाषालाई विश्वसाहित्यसँग जोड्ने र नेपाली साहित्यको अन्तर्राष्ट्रिय परिचय विस्तार गर्ने कार्यमा उनको भूमिका महत्त्वपूर्ण रह्यो।

उनी अफ्रोएसियाली लेखक सम्मेलनमा सहभागी हुन सोभियत सङ्घको तासकन्द पुगेका थिए। यसबाट उनको साहित्यिक व्यक्तित्व नेपालभित्र मात्र सीमित नरहेको स्पष्ट हुन्छ।

नेपाली साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय बौद्धिक जगत्मा चिनाउने व्यक्तित्वका रूपमा पनि देवकोटाको योगदान स्मरणीय छ।

महाकविको उपाधि र साहित्यिक उचाइ

देवकोटालाई ‘महाकवि’ भनिनु केवल सम्मानसूचक सम्बोधन होइन। यो उनको सिर्जनात्मक विस्तार, भाषिक सामर्थ्य, कल्पनाशीलता र नेपाली साहित्यमा पुर्‍याएको असाधारण योगदानको स्वीकारोक्ति हो।

उनका सिर्जनामा पूर्वीय दर्शनको गहिराइ र पश्चिमी साहित्यको स्वच्छन्दतावादी चेतनाको सुन्दर समन्वय पाइन्छ। उनी नेपाली कवितामा नयाँ भावबोध, नयाँ अभिव्यक्ति र नयाँ कल्पनाशीलता भित्र्याउने प्रमुख स्रष्टा हुन्।

उनको साहित्यको विशेषता भनेको मानवीय जीवनलाई अनेकौँ कोणबाट हेर्न सक्ने क्षमता हो। उनी प्रकृतिमा कविता देख्थे, मानिसको आँसुमा दर्शन भेट्थे र सामान्य जीवनका घटनामा पनि असाधारण अर्थ खोज्थे।

उनको प्रतिभालाई भारतका विद्वान् राहुल साङ्कृत्यायनलगायतका साहित्यिक व्यक्तित्वहरूले समेत उच्च मूल्याङ्कन गरेका थिए। यसले देवकोटाको सिर्जनात्मक उचाइ अन्तर्राष्ट्रिय बौद्धिक जगत्मा समेत चर्चित रहेको देखाउँछ।

जीवनदर्शन : मानवता, स्वतन्त्रता र सिर्जनात्मक साहस

देवकोटाको साहित्यको मूलमा मानवता छ। उनी मानिसलाई जात, वर्ग, धर्म, धन र सामाजिक प्रतिष्ठाका आधारमा विभाजन गरेर हेर्न चाहँदैनथे। उनका लागि मानिस हुनु नै सबैभन्दा ठूलो परिचय थियो।

उनको सिर्जनामा स्वतन्त्र चिन्तन, मौलिक कल्पना र परम्परागत सीमाभन्दा माथि उठ्ने साहस पाइन्छ। उनी स्थापित मान्यतालाई प्रश्न गर्न सक्थे। समाजले असामान्य ठानेका विचारमा पनि उनी सिर्जनाको सम्भावना देख्थे।

देवकोटाको जीवनबाट हामीले एउटा महत्त्वपूर्ण शिक्षा लिन सक्छौँ—प्रतिभा सधैँ अनुकूल परिस्थितिमा मात्र फुल्दैन। अभाव, पीडा र चुनौतीबीच पनि महान् सिर्जना जन्मिन सक्छ। तर त्यसका लागि ज्ञानप्रतिको समर्पण, निरन्तर साधना र आफ्नै क्षमतामाथिको विश्वास आवश्यक हुन्छ।

अवसान : शरीरको अन्त्य, सिर्जनाको अनन्तता

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निधन वि.सं. २०१६ भदौ २९ गते क्यान्सर रोगका कारण भयो। उनको भौतिक जीवन केवल ५० वर्षको रह्यो। तर त्यस छोटो अवधिमा उनले नेपाली साहित्यलाई दिएको योगदान यति विशाल छ कि उनको नाम र सिर्जना नेपाली समाजको सामूहिक स्मृतिमा सधैँ जीवित रहनेछन्।

उनको निधनले नेपाली साहित्यले एउटा असाधारण प्रतिभा गुमायो। तर उनको साहित्यले नयाँ पुस्तालाई निरन्तर प्रेरणा दिइरहेको छ।

देवकोटा एउटा व्यक्ति होइनन्, एउटा साहित्यिक युग हुन् !

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई केवल उनका जन्म, शिक्षा, विवाह, जागिर र निधनका विवरणबाट बुझ्न सकिँदैन। उनलाई बुझ्न उनका सिर्जना पढ्नुपर्छ, उनका विचारसँग संवाद गर्नुपर्छ र उनले अनुभूत गरेको मानव जीवनको गहिराइमा पुग्नुपर्छ।

देवकोटाको महानता उनले कति धेरै लेखे भन्ने कुरामा मात्र छैन, उनले नेपाली समाजलाई कस्तो सोच्न सिकाए भन्ने कुरामा पनि छ। उनले साहित्यलाई दरबार र सम्भ्रान्त वर्गको सीमाबाट बाहिर निकालेर सामान्य मानिसको भावना, पीडा र जीवनसँग जोड्ने काम गरे।

आजको पुस्ताले देवकोटाबाट सिक्नुपर्ने कुरा धेरै छन्—ज्ञानप्रतिको भोक, सिर्जनाप्रतिको समर्पण, मौलिक चिन्तन, मानवताप्रतिको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको प्रेम र कठिन परिस्थितिमा पनि उद्देश्यप्रति अडिग रहने साहस।

देवकोटाको शरीर अस्तायो, तर उनको सिर्जनाको सूर्य अस्ताएको छैन। उनी बिते, तर नेपाली भाषाको हरेक जीवन्त अभिव्यक्तिमा उनी कतै न कतै बाँचेका छन्।

महाकवि देवकोटा नेपाली साहित्यका गौरव मात्र होइनन्, नेपाली समाजका अमूल्य बौद्धिक सम्पदा हुन्। उनलाई सम्झनु भनेको एउटा महान् कविको स्मरण गर्नु मात्र होइन, नेपाली भाषा, साहित्य, मानवता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु पनि हो।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाप्रति हार्दिक श्रद्धासुमन!

(लेखक नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ सभा सदस्य हुन् ।)